DEHB ve Beslenme: Dikkat ve Davranış Üzerinde Gerçekten Etkili mi?

DEHB ve Beslenme: Dikkat ve Davranış Üzerinde Gerçekten Etkili mi?

Yapılan araştırmalar dünya genelinde DEHB tanı ve tedavi oranlarında artış olduğu, buna bağlı olarak ilaç kullanımının 1990’lardan itibaren birçok ülkede ciddi biçimde yükseldiği ortaya çıkmıştır. Örneğin 1993–2003 yılları arasında dünya genelinde DEHB ilaç kullanımının 3 kat arttığı, belirli ülkelerde ilaç kullanma oranlarının kat kat yükseldiği bildirilmiştir. Ülkemizde de okul çağı çocuklarında sıklıkla duyduğumuz DEHB kavramına birçoğumuz artık aşinayız. Gerek aileler gerekse eğitimciler bu durumla nasıl baş etmeleri gerektiği konusunda çaresiz kalabilmektedir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu bir tür nörogelişimsel bir bozukluk olarak psikiyatrik değerlendirme sisteminde yer almaktadır. Ebeveynler öncelikli olarak bir psikiyatrist tarafından çocuklarının değerlendirilmesini sağlamalı ardından tıbbi müdahale gerekiyorsa buna uymalıdır. Bunun yanında okul aile iş birliği, ebeveyn tutumları, çocukların fiziksel ve sosyal çevresini dizayn etme, beslenme alışkanlıkları gibi konuları bütüncül olarak ele alarak bu süreci maksimum seviyede verimli hale getirebilirler.

DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu) ile ilgili son yıllarda yapılan bilimsel çalışmalar, beslenmenin DEHB belirtilerinin şiddeti üzerinde önemli bir rol oynayabildiğini göstermektedir. Özellikle marketlerde satılan hazır paketlenmiş gıdalar ve günümüz çocuklarının fastfood  ve abur cubur tüketimine yoğun ilgi göstererek doğal beslenme alışkanlıklarını kaybetmeleri dehb belirtilerini ve şiddetini artırabileceğini gözler önüne seriyor.

Bu yazıda, “DEHB ve beslenme ilişkisini” kanıta dayalı ve gerçekçi bir çerçevede ele alıyor olacağız.

DEHB ve Beslenme Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır?

Öncelikle unutulmaması gereken nokta beslenmenin DEHB’yi tek başına tedavi etmediğidir.

Ancak doğru bir beslenme düzeni oluşturulduğunda dehbli çocuklar;

• dikkat süresini uzatabilir,
• dürtü kontrolünü destekleyebilir,
• duygusal dalgalanmaları azaltabilir,
• davranışsal ve eğitimsel müdahalelerin etkisini artırabilir.

Yani beslenme çocuğu destekleme sürecinde işimizi kolaylaştırır. Bize güç katar diyebiliriz. Nitekim aileleri ufacık bir gelişme bile sevindirip motive edebilmekte ve bu değişimin çocuğun genel gelişimine etkisini görebilmektedirler.

DEHB’de özellikle beslenme kaynaklı şu sistemler oldukça hassastır.

• Dopamin ve noradrenalin dengesi
• Kan şekeri regülasyonu
• Beyin inflamasyonu
• Bağırsak–beyin ekseni

Beslenme bu sistemlerin tamamını doğrudan etkileyebilecek bir güce sahiptir de diyebiliriz.

Peki DEHB’de Dikkati Destekleyen Besinler Nelerdir?

• Omega-3 Yağ Asitleri

DEHB ve beslenme konusunda en güçlü bilimsel kanıt omega-3 yağ asitlerine aittir. Özellikle EPA ağırlıklı omega-3’lerin;

• dikkat süresini artırdığı,
• hiperaktiviteyi azalttığı,
• dürtüselliği hafiflettiği

çok sayıda araştırma ve analizde ortaya çıkartılarak gösterilmiştir.

• Omega-3 içeren besinler:

• Somon, sardalya, uskumru
• Ceviz
• Keten tohumu

• Protein Ağırlıklı Kahvaltı

Proteinler, dikkat ve motivasyonla ilişkili olan dopamin üretimi için gereklidir. Özellikle sabah saatlerinde alınan protein, günün geri kalanındaki dikkat performansını doğrudan etkiler. Dehb olmayan öğrencilere de sabah kahvaltısının önemine sıklıkla vurgu yaparız. Beynin uyarılması, kan şekerinin dengelenmesi, yeterli glikoz miktarının sağlanması için sağlıklı bir kahvaltı başarı için de olmazsa olmazımızdır.

Önerilen örnek  kahvaltı örnekleri:

• Yumurta
• Peynir + tam buğday ekmeği
• Yoğurt + yulaf

Şeker ağırlıklı kahvaltılar ise kısa süreli enerji artışı sonrası dikkat çöküşüne neden olabilir. Bu yüzden aşırı şekerli bir kahvaltıdan uzak durmakta fayda vardır.

Kompleks Karbonhidratlar

DEHB’li bireylerde kan şekeri dalgalanmaları daha belirgin olabilir. Kompleks karbonhidratlar bu dalgalanmaları azaltarak dikkat sürekliliğini destekler.

Tercih edilmesi gerekenler:

• Yulaf
• Bulgur
• Kinoa
• Tam buğday ürünleri

Sınırlandırılması gerekenler:

• Beyaz ekmek
• Beyaz pirinç
• Paketli hamur işleri

Demir, Çinko ve Magnezyum

Bazı DEHB’li çocuklarda bu minerallerin eksikliği daha sık görülmektedir.

• Demir: dikkat ve bilişsel işlevler
• Çinko: dürtü kontrolü
• Magnezyum: sakinleşme ve uyku kalitesi

Burada dikkat edilmesi gereken ve ihmal edilmemesi gereken nokta Mineral takviyeleri mutlaka kan tahlili ve uzman değerlendirmesi sonrası kullanılmalıdır.

DEHB Belirtilerini Artırabilen Besinler

Rafine Şeker

Aşırı şeker tüketimi;

• hiperaktivite artışı,
• ani enerji düşüşleri,
• dikkat dağınıklığı ile ilişkilidir. Paketli gıdalardan ve çikolata, şekerleme gibi besinler için sınırlama getirilmelidir.

Yapay Katkı Maddeleri ve Gıda Boyaları

Her çocukta etkili olmasa da bazı çocuklar sentetik gıda boyalarına daha hassastır. Özellikle:

• Tartrazin (E102)
• Allura Red (E129)
• Sodyum benzoat içeren ürünlerin bazı çocuklarda davranış sorunlarını artırabildiği gösterilmiştir.

Aşırı Kafein

Çocuklarda kafein;

• kaygı,
• huzursuzluk,
• uyku problemleri oluşturabilir ve dikkat sorunlarını derinleştirebilir.

Bağırsak – Beyin Ekseni ve DEHB

Son yıllarda bağırsak mikrobiyotası ile dikkat ve duygu düzenleme arasındaki ilişki dikkat çekmektedir. Liften zengin ve probiyotik içeren beslenme, dolaylı olarak davranışsal regülasyonu destekleyebilir.

Önerilen besinler:

• Yoğurt
• Kefir
• Sebze ve meyveler

Sonuç: DEHB’de Beslenme Nasıl Ele Alınmalı?

• Beslenme, DEHB’nin tek başına çözümü değildir.
• Ancak doğru beslenme:
  • ilaç tedavisini destekler,
  • dikkat ve öğrenme süreçlerini güçlendirir,
  • günlük işlevselliği artırır.

DEHB’de en etkili yaklaşım, beslenme düzeninin; psikoeğitim, ebeveyn rehberliği ve gerektiğinde profesyonel destekle birlikte ele alınmasıdır.

MentalBag dikkat ve bellek geliştirme seti ile evinizde yapılandırılmış olarak uygulayabileceğiniz egzersizlerle, çocuklarınızın dikkat ve öğrenme becerilerini bilimsel temelli, bütüncül yaklaşımlarla destekleyabilirsiniz.

Kaynakça

• Bloch, M. H., & Qawasmi, A. (2011). Omega-3 fatty acid supplementation for the treatment of children with ADHD. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry.
• Nigg, J. T., et al. (2012). Elimination diets in ADHD. Clinical Psychology Review.
• Sonuga-Barke, E. J. S., et al. (2013). Nonpharmacological interventions for ADHD. American Journal of Psychiatry.
• Arnold, L. E., et al. (2015). Micronutrients for ADHD. Journal of Child and Adolescent Psychopharmacology.
• Stevenson, J., et al. (2014). Diet and ADHD: current evidence. Current Psychiatry Reports.